در خرید، فروش و استفاده از مواد شیمیایی، دو سند بسیار مهم وجود دارد که احتمالاً زیاد با نام آن‌ها مواجه می‌شوید: SDS و COA. این دو سند گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که کاربرد و اطلاعاتی که ارائه می‌کنند کاملاً متفاوت است.

SDS مخفف Safety Data Sheet و به معنی برگه اطلاعات ایمنی ماده شیمیایی است. این سند اطلاعاتی درباره خطرات ماده، نحوه صحیح استفاده، نگهداری، حمل‌ونقل، اقدامات لازم در شرایط اضطراری و روش‌های حفاظت از افراد در برابر آن ارائه می‌کند. ساختار رایج SDS بر اساس سیستم هماهنگ جهانی طبقه‌بندی و برچسب‌گذاری مواد شیمیایی، یعنی GHS، در قالب ۱۶ بخش استاندارد تنظیم شده است.

SDS چیست؟

SDS یا Safety Data Sheet سندی فنی و ایمنی است که اطلاعات لازم برای شناسایی خطرات یک ماده یا مخلوط شیمیایی و استفاده ایمن از آن را در اختیار مصرف‌کننده قرار می‌دهد.

در گذشته اصطلاح MSDS (Material Safety Data Sheet) بسیار رایج بود و هنوز هم ممکن است در سایت‌ها یا بین کاربران از این نام استفاده شود؛ اما اصطلاح استاندارد امروزی SDS است.

SDS فقط یک برگه برای معرفی ماده نیست؛ بلکه یک سند مرجع برای پاسخ به پرسش‌هایی مانند موارد زیر است:

• این ماده چه خطراتی دارد؟
• آیا سمی، خورنده، قابل اشتعال یا اکسیدکننده است؟
• در صورت تماس با پوست یا چشم چه باید کرد؟
• اگر ماده استنشاق یا بلعیده شد، چه اقداماتی لازم است؟
• چگونه باید آن را نگهداری کرد؟
• چه تجهیزات حفاظت فردی هنگام کار با آن لازم است؟
• این ماده با چه موادی ناسازگار است؟
• در صورت نشت ماده چه اقدامی باید انجام شود؟
• در صورت آتش‌سوزی از چه روش خاموش‌کردنی باید استفاده شود؟
• آیا ماده برای محیط زیست خطرناک است؟
• برای حمل‌ونقل آن چه مقرراتی وجود دارد؟

به همین دلیل SDS یکی از اسناد اصلی در مدیریت ایمنی مواد شیمیایی در آزمایشگاه‌ها، کارخانه‌ها، مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها و صنایع مختلف محسوب می‌شود. هدف اصلی SDS ارائه اطلاعات لازم برای حفاظت از سلامت انسان و محیط زیست می باشد.

SDS شامل چه اطلاعاتی است؟

یک SDS استاندارد معمولاً ۱۶ بخش دارد. ترتیب این بخش‌ها نیز استاندارد شده است تا کاربر بتواند اطلاعات مورد نیاز خود را سریع پیدا کند.

1. Identification — شناسایی ماده

در بخش اول، اطلاعاتی برای شناسایی خود ماده و تأمین‌کننده آن ارائه می‌شود و معمولاً شامل موارد زیر است:

• نام محصول
• نام شیمیایی
• نام‌های مترادف
• شماره CAS در صورت وجود
• کاربرد توصیه‌شده
• محدودیت‌های استفاده
• نام تولیدکننده یا تأمین‌کننده
• آدرس شرکت
• شماره تلفن
• شماره تماس اضطراری

این بخش به کاربر کمک می‌کند مطمئن شود SDS مربوط به همان ماده و همان محصول است.

برای مثال، اگر محصولی با نام Acetone دارید، صرفاً وجود کلمه Acetone کافی نیست؛ بهتر است نام محصول، تولیدکننده، شناسه محصول و سایر مشخصات با محصول موردنظر تطبیق داده شود.

2. Hazard(s) Identification — شناسایی خطرات

یکی از مهم‌ترین قسمت‌های SDS همین بخش است. در این قسمت مشخص می‌شود ماده چه خطراتی دارد و چگونه باید خطرات آن روی برچسب اعلام شوند.

اطلاعاتی مانند:

• طبقه‌بندی خطر
• کلمه هشدار، مانند Danger یا Warning
• نمادهای خطر GHS
• جملات مربوط به خطر (Hazard Statements / H-Statements)
• توصیه‌های احتیاطی (Precautionary Statements / P-Statements)
• سایر خطرات شناخته‌شده

برای مثال ممکن است ماده‌ای دارای خطر قابل اشتعال بودن، سمیت حاد، خورندگی یا خطر برای محیط زیست آبزیان باشد.

3. Composition / Information on Ingredients — ترکیب و اطلاعات مواد تشکیل‌دهنده

در این بخش اطلاعات مربوط به ترکیبات ماده یا مخلوط ارائه می‌شود. برای یک ماده خالص ممکن است نام ماده، شماره CAS و درصد خلوص یا محدوده غلظت مربوطه درج شود. برای یک مخلوط شیمیایی، این بخش اهمیت بیشتری دارد، زیرا ممکن است چند ماده مختلف با درصدهای مشخص در آن وجود داشته باشند.

4. First-Aid Measures — اقدامات کمک‌های اولیه

اگر فردی با ماده تماس پیدا کند، این بخش مشخص می‌کند چه اقدامات اولیه‌ای باید انجام شود. همچنین ممکن است علائم مهم و توصیه‌های لازم برای مراجعه به پزشک در آن ذکر شود.

معمولاً برای مسیرهای مختلف مواجهه توضیح داده می‌شود:

• تماس با چشم
• تماس با پوست
• استنشاق
• بلعیدن

5. Fire-Fighting Measures — اقدامات مقابله با آتش‌سوزی

این بخش برای شرایط آتش‌سوزی اهمیت دارد.

اطلاعاتی مانند موارد زیر در آن وجود دارد:

• مواد خاموش‌کننده مناسب
• مواد خاموش‌کننده نامناسب
• خطرات خاص ناشی از ماده در هنگام آتش‌سوزی
• محصولات خطرناک حاصل از تجزیه یا سوختن
• تجهیزات حفاظت فردی برای آتش‌نشانان

6. Accidental Release Measures — اقدامات در صورت نشت تصادفی

اگر ماده به‌طور اتفاقی نشت کرد یا ریخت، SDS در این قسمت راهنمایی می‌کند که چه اقداماتی انجام شود.

برای مثال:

• اقدامات احتیاطی برای افراد
• تهویه محیط
• جلوگیری از تماس مستقیم
• جلوگیری از ورود ماده به فاضلاب یا محیط زیست
• روش مهار نشت
• روش جمع‌آوری و پاک‌سازی

7. Handling and Storage — نحوه کار و شرایط نگهداری

این بخش برای آزمایشگاه‌ها بسیار کاربردی است. مثلاً برای بعضی مواد ممکن است توصیه شود محصول در ظرف دربسته، در محیط خنک و دور از نور نگهداری شود.

به طور کلی در آن اطلاعات زیر ارائه می شود:

• نحوه صحیح کار با ماده
• اقدامات احتیاطی هنگام استفاده
• شرایط مناسب نگهداری
• دما
• رطوبت
• نور
• تهویه
• مواد ناسازگار
• شرایطی که باید از آن‌ها اجتناب شود

8. Exposure Controls / Personal Protection — کنترل مواجهه و حفاظت فردی

در این قسمت مشخص می‌شود چگونه باید میزان مواجهه افراد با ماده کنترل شود. این بخش برای افرادی که به‌صورت روزمره در آزمایشگاه یا محیط صنعتی با مواد شیمیایی کار می‌کنند، اهمیت بسیار زیادی دارد.

شامل موارد زیر می باشد:

• حدود مجاز مواجهه شغلی
• تهویه مناسب
• کنترل‌های مهندسی
• دستکش مناسب
• عینک ایمنی
• محافظ صورت
• لباس محافظ
• تجهیزات حفاظت تنفسی

9. Physical and Chemical Properties — خواص فیزیکی و شیمیایی

در این قسمت ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی ماده ارائه می‌شود و این بخش بیشتر جنبه فنی و علمی دارد.

بسته به نوع ماده موارد زیر ذکر می شود:

• حالت فیزیکی
• رنگ
• بو
• نقطه ذوب
• نقطه جوش
• قابلیت اشتعال
• نقطه اشتعال
• pH
• حلالیت در آب
• چگالی
• فشار بخار
• دمای خوداشتعالی
• ویسکوزیته
• ضریب تقسیم اکتانول/آب
• ویژگی‌های ذرات

10. Stability and Reactivity — پایداری و واکنش‌پذیری

این بخش به رفتار شیمیایی ماده مربوط است. این اطلاعات به‌خصوص هنگام کار با مواد واکنش‌پذیر، اکسیدکننده، خورنده یا ناپایدار اهمیت زیادی دارد.

برای مثال مشخص می‌کند:

• ماده پایدار است یا خیر؟
• تحت چه شرایطی ناپایدار می‌شود؟
• آیا ممکن است واکنش خطرناک رخ دهد؟
• چه شرایطی باید از آن اجتناب شود؟
• با چه موادی ناسازگار است؟
• چه محصولات خطرناکی ممکن است در اثر تجزیه تولید شوند؟

11. Toxicological Information — اطلاعات سم‌شناسی

در این بخش اطلاعات مربوط به اثرات ماده بر سلامت انسان ارائه می‌شود، بنابراین اگر بخواهید بدانید یک ماده از نظر سلامت انسان چه خطراتی دارد، بخش ۱۱ یکی از مهم‌ترین قسمت‌های SDS است.

• سمیت حاد
• تحریک پوست
• آسیب یا تحریک چشم
• حساسیت‌زایی
• سمیت اندام‌های خاص
• سمیت در مواجهه‌های مکرر
• سرطان‌زایی
• جهش‌زایی
• سمیت تولیدمثلی
• مسیرهای احتمالی ورود ماده به بدن

12. Ecological Information — اطلاعات زیست‌محیطی

این قسمت درباره اثر احتمالی ماده بر محیط زیست است.

• سمیت برای آبزیان
• قابلیت تجزیه زیستی
• پتانسیل تجمع زیستی
• تحرک در خاک
• سایر اثرات زیست‌محیطی

13. Disposal Considerations — ملاحظات دفع

در این بخش درباره نحوه دفع ایمن ماده و بسته‌بندی آلوده اطلاعات داده می‌شود. البته روش دفع نهایی ممکن است به قوانین کشور، نوع ماده و مقررات محلی نیز وابسته باشد.

14. Transport Information — اطلاعات حمل‌ونقل

این بخش برای حمل‌ونقل مواد شیمیایی اهمیت زیادی دارد. این اطلاعات برای شرکت‌هایی که مواد شیمیایی را ارسال یا وارد می‌کنند اهمیت ویژه‌ای دارد.

• UN Number
• نام رسمی حمل‌ونقل
• کلاس خطر حمل
• گروه بسته‌بندی (Packing Group)
• خطرات زیست‌محیطی
• احتیاط‌های ویژه هنگام حمل

15. Regulatory Information — اطلاعات مقرراتی

در این قسمت مقررات قانونی و الزامات مرتبط با ماده، بسته به سیستم قانونی مربوطه، ذکر می‌شود. برای مثال ممکن است اطلاعاتی درباره قوانین مرتبط با ایمنی، سلامت، محیط زیست یا محدودیت‌های استفاده ارائه شود.

16. Other Information — سایر اطلاعات

بخش آخر می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تاریخ تهیه SDS
• تاریخ آخرین بازنگری
• تغییرات انجام‌شده
• توضیحات تکمیلی
• منابع اطلاعاتی
• اختصارات و اصطلاحات

تاریخ آخرین Revision بسیار مهم است؛ چون ممکن است SDS قدیمی باشد و نسخه جدیدتری توسط تولیدکننده منتشر شده باشد.

---

تفاوت SDS و COA چیست؟

این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که هنگام فروش مواد شیمیایی باید به آن توجه کرد. به زبان ساده SDS می‌گوید با ماده چگونه ایمن کار کنیم؛ COA می‌گوید این بچ/لات از ماده چه کیفیت و مشخصات آنالیزی دارد.

SDS

تمرکز اصلی SDS روی ایمنی ماده است.

یعنی پاسخ می‌دهد: «این ماده چه خطراتی دارد و چطور باید با آن کار کنیم؟»

COA

COA مخفف Certificate of Analysis یا گواهی آنالیز است. تمرکز آن روی نتایج آزمایش و کیفیت یک محصول یا یک Batch/Lot مشخص است.

مثلاً در COA موارد زیر وجود دارند:

• نام محصول
• شماره محصول
• شماره Lot/Batch
• تاریخ تولید یا آزمایش
• مشخصات مورد انتظار
• نتیجه آزمایش
• خلوص
• مقدار ناخالصی‌ها
• pH
• آب
• فلزات سنگین
• سایر پارامترهای کیفی

بنابراین COA معمولاً به یک بچ یا لات مشخص مربوط است، در حالی که SDS اساساً سند ایمنی محصول/ماده است. برای مثال، در سیستم اسناد Sigma-Aldrich/Merck برای پیدا کردن COA باید Product Number و Lot/Batch Number وارد شود؛ خود شرکت نیز این دو مورد را برای جست‌وجوی COA درخواست می‌کند.

---

آیا SDS برای هر ماده شیمیایی وجود دارد؟

این موضوع به نوع ماده، خطرات آن، کشور و مقررات مربوطه بستگی دارد. برای مثال، در چارچوب مقررات اروپا، SDS برای مواد یا مخلوط‌هایی که طبق CLP خطرناک طبقه‌بندی شده‌اند و برخی مواد با ویژگی‌های خاص، الزامات مشخصی دارد. در محیط‌های کاری نیز مقرراتی مانند OSHA تولیدکننده یا واردکننده مواد شیمیایی خطرناک را ملزم می‌کند SDS مربوط به آن ماده را تهیه یا دریافت کند و محل کار باید SDS مواد خطرناک مورد استفاده را در دسترس داشته باشد.

SDS سند استاندارد اطلاعات ایمنی برای مواد و مخلوط‌هایی است که مشمول الزامات مربوط به SDS هستند و تولیدکننده/تأمین‌کننده مسئول تهیه و ارائه آن بر اساس مقررات مربوطه است.

---

چطور SDS یک ماده شیمیایی را به دست بیاوریم؟

اگر برای یک ماده شیمیایی SDS می‌خواهید، به سه روش می توانید آن را به دست بیاورید اما بهترین روش این است که ابتدا به تولیدکننده اصلی مراجعه کنید.

روش اول: سایت رسمی تولیدکننده

این بهترین و قابل‌اعتمادترین روش است. مثلاً اگر ماده از برند Merck / Sigma-Aldrich باشد، بهتر است SDS را از سایت رسمی همین شرکت دریافت کنید. در سایت Sigma-Aldrich بخش مستقلی برای جست‌وجوی اسناد وجود دارد که شامل Safety Data Sheets (SDS) و Certificates of Analysis (COA) است.

برای پیدا کردن SDS معمولاً یکی از این اطلاعات کافی است:

• نام ماده
• CAS Number
• Product Number / Catalog Number

اما Product Number معمولاً بهترین گزینه است؛ چون کمک می‌کند SDS دقیقاً مربوط به همان محصول تجاری باشد.

روش دوم: جست‌وجوی نام ماده + SDS

اگر به دنبال SDS یک ماده هستید، می‌توانید نام آن را همراه با عبارت SDS جست‌وجو کنید. مثلاً Acetone SDS Merck یا Sodium Chloride SDS Sigma Aldrich یا CAS 67-64-1 SDS

روش سوم: درخواست SDS از تأمین‌کننده

اگر SDS را در سایت تولیدکننده پیدا نکردید، می‌توانید از فروشنده، وارد کننده، توزیع کننده و هر فروشگاهی که محصول را از آن خریداری کرده اید درخواست ارسال فایل SDS کنید

در بسیاری از چارچوب‌های قانونی، SDS باید در زنجیره تأمین در دسترس مصرف‌کنندگان حرفه‌ای قرار گیرد. در پرشیاکم، SDS و COA محصولات را پیش از خرید و بنا به درخواست شما در اختیارتان قرار می‌دهیم؛ ارائه این مدارک برای اطمینان از اطلاعات ایمنی و کیفیت محصول، بخشی از تعهد و وظیفه ما در قبال مشتریان است.

---